Ե՛Ւ ԶՈՀ, Ե՛Ւ ԶՈՀԱՐԱՐ*

Թուրքը, համաշխարհային պատերազմի օրերին, իր տկարութեան սարսափից խթանուած` յղացաւ ծրագիրներից ամենադիւայինը` բնաջնջել մի հինաւուրց ցեղ, որ դարերով լոյս եւ քրտինք էր սփռել իր շուրջը:

Յղացաւ ու գործադրեց:

Եւ մի օր, թրքահայութեան ողջակիզումի առաջին օրը, ծագող արեւը Հայաստան երկրի փոխարէն տեսաւ մի կատարեալ գեհէն:

Տեսաւ խաչի նսեմ ստուերն ընկած մեր հազարամեայ հայրենիքի վրայ: Տեսաւ, թէ ինչպէ՛ս մի խաւարասէր ազգ — վախկոտ, բայց յարձակողական, փոքրոգի եւ աւերիչ — կը հրոսէր մի անզէն ու անպաշտպան ժողովրդի դէմ` զայն իր պատմական հայրենիքից արմատախլելու խելագարութեամբ: Տեսաւ, թէ ինչպէ՛ս կը մոխրանային հազարամեայ օրհնութեամբ լեցուն գիւղերը մեր, կը պղծուէին եկեղեցիները, վանքերը, գրադարանները հազա՛ր: Տեսաւ խուժդուժ գործը տապարի, եաթաղանի կապարի — ամէն տեսակի եւ չափի գործիքների, որոնցմով սպանել ու աւերել կարելի է: Այլեւս Հայաստանով անցնող գետերը արիւն էին կտրել, իսկ կիրճերը` դիակնաստան: Տեսաւ, թէ ինչպէ՛ս իրենց ամուսինների եւ ծնողների ներկայութեան կը խլուէին ու կը բռնաբարուէին կանայք:

Գործի վրայ տեսաւ թրքական սանձարձակ շնութիւնը, որ անասուններին իսկ կը գերազանցէ: Տեսաւ սարսափից խելագար մեր աղջիկները, որոնք Եփրատի ալիքները կը գրկէին: Տեսաւ, թէ ինչպէ՛ս հայրը հաւաքեց ընտանիքն իր յարկի տակ եւ այրեց ողջ. թէ ինչպէ՛ս սովահար հայ մանուկները իրենց մորթուած մայրերի դիակներին կպած` ծիծ կը ծծէին:

Արեւը տեսաւ տուն, տանիք, ճամբաներ` արիւնով ներկուած: Տեսաւ բարձունքների վրայ, գետափներին եւ ձորերի մէջ մահուան հետ կռուի մտած արնաթաթախ հայորդիներ: Տեսաւ, թէ ինչպէ՛ս «շներն ու շնագայլերը մեր սիրելիների սրտերը կը կրծէին»: Տեսաւ իրենց գողգոթայի ճամբին անասունների պէս վաճառքի հանուած հայ կիներ ու մանուկներ, եւ լուսաւորեց խաչի ճամբան ծերերի, կաղերի, կոյրերի: Տեսա՛ւ, հայոց արեւը տեսա՛ւ այդ ամէնը, եւ խաւարեց այդ օրը:

Մի օր էլ, երբ ամէն ինչ տխրօրէն կատարեալ էր, բնութիւնը նստաւ սգալու Հայոց Աշխարհի մոխրակոյտերի վրայ…

Եւ թուրքը, եղեռնից յետոյ, սովորական շնականութեամբ ասաց եւրոպացուն. «Ջարդէն վերջը աղօթք մը ըրի եւ արդարացայ»**:

Իսկ դիւանագիտական խարդաւանքների վարպետ Մոսկուան, յանձին Ռադեկի, եկաւ արդարացնելու Թուրքիոյ հայաջինջ քաղաքականութիւնը. «Իթթիհատը, իր երկրին անկախութիւնը պահելու համար, ըրաւ ինչ որ կրնար: Ան վճռեց ոչնչացնել ամբողջ հայ ժողովուրդը: Եւ կասկածէ դուրս է, որ Պոլսոյ մէջ նստած իթթիհատական ղեկավարները այս հարցին մէջ շարժեցան պետական անհրաժեշտութեան գաղափարով: Թուրքերի համար խնդիրը շատ սուր էր դրուած — ապրել կամ մեռնել: Անոնք նախընտրեցին ապրել***:

Այսպէ՛ս խօսեց կարմիր հրէշը` սեղմելով Թուրքիոյ արնոտ թաթը:

Քրիստոնեայ աշխարհն էլ լրբութիւն ունեցաւ, որպէս կարեկցանքի արտայայտութիւն, մեզ նետելու մի երկբառ նախադասութիւն` «մարտիրոս ժողովուրդ»:

Իսկ հա՞յը — նա տեսաւ ու զգաց հայաքանդ եղեռնի ահաւորութիւնը միայն:

Մարդկութեան հետ, սակայն, նա էլ դեռ չի չափել վեհութիւնը այն աստուածային շարժուձեւի, մեծութիւնը մարդկային ցեղի պատմութեան մէջ նախընթաց չունեցող այն գերմարդկային արարքի, որով մեր ժողովուրդն իր կէսը ողջակիզեց` ցեղի հոգին, արիւնը փրկելու համար:

Պատմութեան ծանօթ որոշ ժողովուրդներին յատուկ տկարութեամբ ցեղուրացութեամբ — հայն էլ կարող էր փրկել իր ֆիզիքականը, բայց բիւրիցս փա՜ռք իրեն, նա չունեցաւ այդ տկարութիւնը:

Գիտակցօրէն, շատ տեղերում, թէկուզ կրաւորական հերոսացումով, նա զոհեց կէսն իր մարմինէն` իր ցեղային էութեան դէմ չմեղանչելու համար:

Նա դարձաւ իր սեփական Զոհը եւ Զոհարարը միաժամանակ:

Եւ փրկուեց ցեղը:

* * *

Սպասելի էր, որ այդ օրէն ողջ հայութիւնը փարի ցեղին, թիկունք դարձնելով ժողովուրդները հոգեւորապէս բոլշեւիկացնող ստադեմոկրատիզմին, լիբերալիզմին, սոցիալիզմին եւ գաղափարախօսական այլ կարգի հնոտի եւ սնոտի մոլորանքներին:

Հէնց այդ օրէն հայութեան որոշ տարրերը ցեղն ընդունեցին իբրեւ միակ ապաւէն եւ սրբութիւն — դարձան ցեղակրօն:

Հայութեան որոշ մասը, սակայն — հակառակ որ թուրքը մեզ հարուածեց իբրեւ ցեղի, հայութիւնը իրեն վիճակուած անօրինակ եղեռնի ու տառապանքի մէջ առաքինացաւ իբրեւ ցեղ — մեր ժողովրդի որոշ մասը շարունակում է մնալ անցեղահաղորդ` գերին «եւրոպական» կապկութեանց:

Այդ որքան տխուր, այնքան ամօթալի իրողութիւնը պիտի բացատրել այն բանով, որ այդ տարրը իբրեւ հայ չապրեց իր հայրենիքին եւ ազգին վիճակուած անմարդկային ողբերգութիւնը, եւ մնաց իբրեւ ազգային մեր տկարութիւնը սնուցանող չարիք:

Ապրիլեան եղեռնէն յետոյ հայօրէն խորթ եւ պակասաւոր պիտի համարել անցեղակրօն հայը:

Օրուայ մեր ամօթանքը եւ թուրքի շահը պիտի համարել հէնց այդ հայօրէն պակասաւոր, այդ անցեղակրօն տարրերի գոյութիւնը:

*Սույն հրապարակումը մշակված տարբերակն է «Ցեղային արթնություն» հոդվածաշարի` «Հայը եւ թուրքը» գլխի:

**Մի թուրք հարիւրապետի խօսքերը` Ֆօն Գորդոնին:

*** Տե՛ս բոլշեւիկեան «Նոր Աշխարհ»ի թիւ 3-ը, 1922, հոկտեմբեր, Թիֆլիս:

«Ռազմիկ», 1941թ., թիւ 17