ԻՄ ՊԱՏԱՍԽԱՆԸ — VIII

Տարիներ են անցել:

Խորհրդային իշխանութիւնը վատօրէն դրժած է — Սիւնիքի կցումէն զատ — իր բոլոր հանդիսաւոր յանձնառութիւնները:

Նա թքած է այն կնիքի վրայ, որով 1921, Յունիս 12ին, վաւերացրեց իր զոյգ յայտարարութիւնները` Ղարաբաղի եւ Սիւնիքի մասին:

Հաւատարիմ իր դիւային բնութեան` նա շատ շուտ հաստատեց, որ գիտէ ստել, խաբել անգամ դեկրետներով:

Նա դեռ այսօր էլ «Նեռ է` չար ու կործանիչ»:

Այդ իսկ պատճառով, դեռ այսօր էլ մեր չեկայաչարչար հայրենիքում, ինչպէս մէկուկէս տասնամեակ առաջ, «ձախութեամբ հիւանդ» տարրերի վայրագութիւնն է իշխում:

Ի՛նչ եմ ասում:

Մեր ժողովրդի վիճակն այսօր աւելի՛ ծանր է, աւելի՛ անմխիթար:

Այսօր մեր ժողովրդին արգիլուած է Աշուղ Ջիւանիի «Ձախորդ օրերը» իսկ երգել:

Այսօր,- պիտի ասէր Աբովեանը,- «Հող ունինք խլուած, կեանք ունինք մեռած»:

Երէկ այնտեղ, երկրում ազատ էր գոնէ համայնավար հայը:

Իսկ այսօր, մեծ վրացու, աւելի ճիշտը` վրացի եռապետութեան քմահաճոյքով, Հայաստանում իրենց գլխի տէրը չեն անգա՛մ համայնավարները:

Այժմ այնտեղ փչում են «դաւանական» այլ հովեր:

Նոր ժամանակները նոր, հեթանոս պահանջներ դրին Երեւանին:

Բաւական չէ՛ ,- հիւսիսից սաստեցին նրան,- բաւական չէ՛ համայնավար լինել, պէտք է լինել նա՛խ Ստալինապաշտ:

Եւ այժմ քաղաքականապէս զարնուած մեր հայրենիքում ասիական ժանտախտի վարակչութեամբ տիրում է Ստալինախտը:

Այժմ այնտեղ մարդիկ հարկադրուած` մրցում են ստալինապաշտութեան մէջ:

Վա՛յ նրան, ով թերացաւ օրեկան եօթն անգամ, մուսուլմանի մոլեռանդութեամբ նամազի նստել Ստալինի պատկերի առջեւ:

Վա՛յ նրանց, որոնք չգիտեն ուղտի պէս ծունկ ծռել նաե՛ւ կարմիր ցարի կովկասեան փոխարքայի` Բերիայի առջեւ:

Վա՛յ Հայաստանին, եթէ յանդգնեց երազել իր Ղարաբաղի, Ախալքալաքի եւ Նախիջեւանի մասին, կամ տրտունջ բարձրացնել Ստալինի կողմից եօթնիցս բարերարուած Վրաստանի համար միայն հում նիւթեր արտադրող արիկեան գաղութի դեր կատարելու դատապարտուած իր դառն բախտի դէմ:

Վա՛յ այդ բոլոր դէպքերում, եւ մա՛հ այն բոլորին, որոնք կը փորձեն իրենց Կարմիր տիրոջ յիշեցնել կէս մոռացուած հայոց երկրի եւ ժողովրդի մասին:

Մեր ժողովրդին տրուած չէ իր ապագայի մասին մտածելու, մտահոգուելու եւ խռովելու իրաւունք:

Փաստօրէն, նրան արգիլուած է ինքնապաշտպանութեան իրաւունքը:

Դժոխազգի բոլշեւիկի, վրացու եւ թաթարի համար հանդուրժելի է միայն անզօր, անտէր եւ անապագայ Հայաստանը:

Ահա՛ թէ ինչու, ժամանակին, թրքացեղ Լենինի հաճութեամբ մեր երկրի ռազմագիտական բոլոր բանալիները յանձնուեցին օտար դռնապանների:

Վերջերս երկրի հայութեան — փա՛ռք իրեն — լուռ խռովքը, Խանջեանի միջոցաւ, փորձեց խորհրդային նոր սահմանադրութեան հեղինակից պահանջել այդ բանալիները, եւ չեկիստի գնդակներն եղան իրեն պատասխան:

Եւ լա՛ւ է, որ այդպէս եղաւ:

Յաճախ, ժողովուրդներին խորապէս ցնցելու, նրանց մահաքունը փարատելու, նրանց մտածողութիւնը յեղափոխելու համար` սիրտ պայթեցնող դրամանե՛ր են պէտք:

Խանջեանի արիւնոտ ողբերգութի՛ւնն էր պէտք, որպէսզի կարմիր հայն իսկ համոզուէր, թէ Մոսկուայի համար հայութիւնը այնքան արհամարհելի է, որ իր ճակատագիրը ամենաթեթեւ չափով իսկ չէ շօշափում ստալինեան նոր սահմանադրութիւնը:

Ընդվզեց Խանջեանի մարդկային — ինչո՞ւ չասել` նաե՛ւ հայկական արժանապատուութիւնը:

Եւ լա՛ւ է — փա՛ռք ճակատագրին — որ այդ այդպէս եղաւ:

Չհաւատա՞նք, որ Հայաստանի առաջին համայնավարի մահառիթ զայրոյթը մոխրացրեց հայ մեծամասնականութիւնը քաղաքական ու գաղափարաբանական կուրութեան մէջ պահող լենինեան աչքակալները:

Խանջեանը իր արիւնով քաւեց իր հակազգային մեղքը, իր բոլշեւիկութիւնը:

Եւ երկրի հայութիւնը, որ այնքան կ’ատէր Կոմկուսի միահեծան քարտուղարին, վերջինի թաղման, հակառակ իշխանութեան կողմից ցոյց տրուած շնական վերաբերմունքին եւ անխօս արգելքին, մասնակցեց բազմահազար զանգուածով:

Այդ օրը իշխանութիւն եւ ժողովուրդ իրար աչքի մէջ նայեցին եւ զգացին, որ օտա՛ր, մահացուօրէ՛ն օտար են իրար:

Նա՛, որ մինչեւ զղջումը Մոսկուային էր, իր մահէն յետոյ դարձաւ Հայաստանին, դարձաւ իր ժողովրդի մարդը եւ համարուեց կարմիր իշխանութեան թշնամի:

Նա, որ տարիներ շարունակ մահու եւ կենաց գուպար էր վարել մեր դէմ — նրա՛նց դէմ, որոնք ժամանակին իրենց արիւնով Սիւնիքի, Ղարաբաղի եւ Նախիջեւանի դատն էին պաշտպանել, տարիներ յետոյ, ի պաշտպանութիւն մեր այդ միեւնոյն երկրամասերի, պիտի ծառանար Մոսկուայի դէմ եւ մեռնէր մեր սրբազան դատի համար:

Այսպէս, Կրեմլի հայաստանեան ամենազօր մարզպանը արնոտ զղջումի ճամբով վերադարձաւ իր երկրին, իր ցեղին:

Մնացին իր երէկուայ ծառաները — կարմիր իշխանութեան անհոգի գործակալները, գործիքները — Տէր Մինասեանները:

Չհաւատա՞նք, որ այդ վերջինները — թէկուզ Խանջեանի երկարամեայ տիրասէր ու ծառայական ընթացքը կրկնելով` մի օր, վաղ թէ ուշ, պիտի բռնեն զղջումի ճամբան:

Այո՛, պիտի վերադառնան բոլորը, եթէ ցեղօրէն եւ մարդկօրէն մեռած չեն:

Պիտի վերադառնան բոլո՛ր ուրացողներն ու մոլորուածները, եթէ ցեղի հոգիէն ու մարմինէն են:

Պիտի վերադառնան դէպի իրենց արդար ու մեծահոգի ցեղը, որի համար նահատակի, հերոսի եւ սուրբի չափ սիրելի է նաե՛ւ զղջացեալ ուրացողը:

Պիտի վերադառնան բոլո՛րը. հայոց պատմութիւնը սպասում է նրանց:

Պիտի՛ վերադառնան. Խանջեանի արի՛ւնը վկայ:

* * *

Այս վաւերագրութիւնը լոյս է տեսնում ոչ թէ pro domo sua, ոչ թէ պաշտպանուելու, այլ` պաշտպանելու համար լեռնահայութեան մեծափառ մի գործը` նրա նորագոյն գոյամարտի արժէքը:

Արդար հպարտանքով եմ խօսում այդ գոյամարտի մասին ո՛չ թէ նրա համար, որ ես եմ վարել դա, այլ` որովհետեւ Հա՛յը, Հա՛յն է յաղթանակած այդ գոռ գոյամարտում:

Գ. Տէր Մինասեանն էլ փրկութիւնը թրքօ-բոլշեւիզմի տապարից կը պարտէ ինձ:

Տեսնուած չէ որ փրկիչը պաշտպանուի փրկուածի դէմ, որքան էլ այդ վերջինի ապերախտութիւնը մարդկօրէն ընդվզեցուցիչ լինի:

Որպէս իմ ժողովրդի անուան եւ նրա զէնքի պատուին նախանձախնդիր զօրական` պարտականութիւն համարեցի պատռել դիմակն այն թշուառականների, որոնք իրենց հոգեւոր կուրութեան բերումով, հայոց պատմութեան մէջ միայն «պարտութիւններ ու գաղթեր» են տեսնում:

Ամէն տգէտ դաւաճան չէ, բայց ամէն դաւաճանող միաժամանակ ե՛ւ տգէտ է, սրտո՛վ տգէտ:

Այդպիսին է Գ. Տէր Մինասեանը, որին տրուած չէ հասկանալ, որ հարազատ ժողովրդի վարած ազատագրական կռիւների արժէքը կասկածի տակ դնել, դրանք արկածախնդրութիւն համարել, նշանակում է` հարուածել իր ժողովրդի ազգային ինքնազգացողութիւնը. նշանակում է` իր ժողովրդին մղել սեփական ոյժերի ստորագնահատման, ինքնանուաստացման եւ աղիտալի պարտուողականութեան. իսկ դա նշանակում է ` վտանգել իր ժողովրդի գոյութիւնը, ապագան:

Բոլոր ժամանակների գեդէոնները` իրենց ուրացումն ու դասալքութիւնը արդարացնելու նպատակով, իրենց ժողովրդի վարած անգա՛մ հերոսական կռիւները յայտարարած են «արկածախնդրութիւն», առանց հասկանալու, որ հէնց կողմերի անհաւասարութիւնից է ծնունդ առնում պատերազմը:

Վատերը չեն հասկանում, որ եթէ անհաւասար ոյժերի միջեւ տեղի ունեցած ամէն կռիւ համարուէր արկածախնդրութիւն` թուապէս տկարի հաշուին, որ եթէ թուապէս տկարին զլացուէր յանդգնելու, հակահարուածելու իրաւունքը, այն ժամանակ կը մեռնէր արիութիւնը, է՛լ Աւարայրներ ու Վարդաններ չէինք ունենայ, է՛լ հերոսներ ու հերոսականներ չէին ստեղծուի, զոհն ու զոհաբերութիւնը կը կորցնէին իրենց անունն ու վեհութիւնը, Հայրենիքն` իր պաշտպանը, արդարութիւնը` իր ախոյեանը, իրաւունքն` իր տէրը. այն ժամանակ աշխարհը կը կորցնէր այն ամէնը, որ հերոսական է ու վսեմ մարդկային ցեղերի պատմութեան մէջ, այն սրբազանը, որով սնւում է եւ դաստիարակւում մարդկային հոգին:

Պատմութեան նպատակը` ստրուկների — ժողովուրդ թէ անհատ գոյութեան տեւականացնելը չէ, այլ` նրանց ազատագրումը արիւնալի ընդվզումների ճամբով:

Զօրաւորի հետ չափուելու գեղեցկութիւնէն երբեք զուրկ եղած չէ մարդկութիւնը:

Մասնաւորապէս մեր դարում, մեր օրերում չկա՛յ աւելի մեծ առաքինութիւն, քան յանդգնելու, զօրաւորին հակահարուածելու, բռնացողին զարկելու, ինքնապաշտպանուելու վճռականութիւնը:

Սրբազան է ինքնապաշտպանողական ամէն գոյամարտ: Այդպիսի՛ն էր իմ վարածը Սիւնեաց աշխարհում: Երկու տարի տեւող կռիւների առաջին շրջանում պէ՛տք էր թրքօ-թաթար վտանգից փրկել Սիւնիքի հայութիւնը:

Երկրորդ շրջանում — ինքնավար Սիւնիքի օրով — պէ՛տք էր մահացու անդամահատութիւնից փրկել Հայաստանը` Մոսկուայի կողմից Ադրբէյջանին տրուած Սիւնեաց երկիրը:

Երրորդ շրջանում — Լեռնահայաստանի օրով — պէ՛տք էր հոգեբանօրէն հրահրել եւ ռազմագիտօրէն կարելի դարձնել Հայաստանի Փետրուարեան ապստամբութիւնը, ապա փրկութեան կամուրջ հանդիսանալ բոլշեւիզմի գազանից մազապուրծ եղած հայ մտաւորականութեան համար:

Սիւնիքի գոյամարտը, որի աննախընթաց յաջողութեան գաղտնիքը պէտք է փնտռել մեր Դաւիթբէգեան վաշտերի քաջութեան ու մեր գործադրած` թշնամու համար անծանօթ ռազմավարութեան մէջ, տեղի է ունեցած արդիական կռիւներ վարելու հնարաւորութիւնը ժխտող ծանր պայմաններում:

Սա տարուել է շրջագծաձեւ ճակատի վրայ, առանց խոր թիկունքի, աշխարհից կտրուած, դռնփակ:

Զուրկ հացից ու տեխնիկ միջոցներից` Սիւնիքը, առանց արտաքին օգնութեան, իր եռագլխանի թշնամուն ծեծած է նրանից խլած զինամթերքով: Եւ եթէ մեռնողների իրաւունքն է` գիտնալ, թէ ինչո՞ւ է մեռնում իմ ամէն մի զինուորը գիտակցել է այդ, եւ «գիտացեալ» մահը դիմաւորել աստուածային արհամարհանքով:

Իմ գործադրած` Սիւնեաց երկրի տեղագրութեան ու ժողովրդի հոգեբանութեան յարմար` ռազմավարական ձեւերի շնորհիւ, մեր ունեցած զոհերի թիւը եղած է չնչին:

Ընդհակառակը` հսկայական է եղած թշնամու կորուստը:

Թշնամին` իր թուական, տեքնիկ եւ քաղաքական գերազանցութիւնից զատ, ունէր նաեւ մի այլ պլիւս` շնական արհամարհանք դէպի մարդկային բոլոր տեսակի սրբութիւնները:

Նա զգալով իր զէնքի անզօրութիւնը, իր պաշտօնական օրգանի մէջ, կրկնակ խորագրութեան տակ` «Զօրաւոր զէնքը — Մեր կռուի ձեւերը», կը խոստովանէր . Կարմիր բանակի դիմաց խորամանկ ու յամառ թշնամին` Նժդեհ, Դրօ եւ այլ հին գայլերը լաւ գիտեն պատերազմական գործը: Սրա համար էլ բելօգվարդիական այդ աւազակների դէմ անհրաժեշտ է ունենալ ամուր ոյժ: Մենք չպէտք է մոռանանք, որ ապստամբների յաջողութիւնը կախուած է ժողովրդի տրամադրութիւններից: Այդ իսկ պատճառով, Կարմիր բանակի նպատակը պէտք է լինի թշնամու կենդանի ոյժերի ոչնչացումից զատ, ապստամբութեան ղեկավարների դէմ հանել ազգաբնակութիւնը »*:

Ա՛յս էր թշնամին, որի «զօրաւոր զէնք»ը իր բանակը չէր, այլ` վատութիւնը, դաւը, աղուէսութիւնը. ա՛յս էր բոլշեւիկը, որի «կռուի ձեւեր»ը հայհոյութիւն էին մարդկային արիութեան եւ բարոյականի դէմ:

Անցողակի ասենք, որ այդ օրերին` Անդրանիկը ո՛չ թէ Զանգեզուրում, այլ Հայաստանում չէր: Գիտենք նաեւ, որ նա դէմ չէր Կարմիր բանակին: Այդ այդպէս լինելով հանդերձ, Կարմիր բանակի զօրահրամանատարութիւնը նրան եւս կ’անուանէր «հայ ժողովրդի դահիճ».

«Բազմաչարչար հայ ժողովրդի դահիճները` Դրօ, Նժդեհ, Անդրանիկ եւ այլ ծառաները գիշատիչ իմպերիալիստների» **:

Մենք երբեք չանգիտացանք ռազմական էտիկայի պահանջները:

Իմ զինուորը մնաց մարդ բոլոր կռիւներում, եւ բոլոր դէպքերում:

Իմ ժողովրդական բանակը միշտ էլ յաղթեց նաե՛ւ բարոյապէս` իր թշնամիներին դէպի հայ զէնքը յարգանք ու հիացում պարտադրելով:

Թաթարները, որոնք իմ զինուորի գարշապարի ծանրութիւնը զգացին իրենց մօտաւորապէս երկու հարիւր գիւղերի սեմին, «անկեղծօրէն կը խոստովանէին իրենց պարտութիւնն ու փախուստը»***:

Թուրքերը խօսեցին «հայերի քաջութեան մասին»****:

Հարեւան պարսիկները մեր կռիւներն անուանեցին «մեծ քաջագործութիւններ»:

Կարմիր բանակի համար մենք եղանք` «հին գայլեր, որոնք լաւ գիտեն զինուորական արուեստը»*****:

Կասեանի կառավարութիւնը մեր զէնքի յաջողութիւնները վերագրեց Անգլիոյ ամենազօր մատին. ‘’Es gelang uns aber dennoch, den Feind zu verdrangen, der in den Beggelande fluchtete, wo ihm die Hilfe der englischen Imperialisten zuteil wurde‘’: Kassian******:

«Բայց եւ այնպէս յաջողեցանք թշնամին փախցնել դէպի լեռնաշխարհ, ուր իրեն օգնութեան եկան անգլիական իմպերիալիստները»:

« Մոսկուայի թերթերը ,- կը գրէր Ս. Վրացեանը,- գտնում են, որ Լեռնահայաստանի հերոսական եւ զարմանք պատճառող… »:

Այսպիսի՛ն էին իմ վարած կռիւները Լեռնահայաստանում, ուր — հաստատագրենք եւ այդ — պետական կանոնաւոր բանակ չէր իմ ղեկավարածը, այլ` մի շինական ժողովուրդ, որը զէնքից զատ հարկադրուած էր գործածել նաե՛ւ իր արօրն ու մանգաղը: Պէտք էր ժողովրդի ծոցից դուրս քաշել նոր պետեր, որովհետեւ ցարական զինուորականները վաղուց էին թողել, հեռացել: Պէտք էր մարզել, թրծել, հասցնել ժողովրդական նոր ղեկավարներ, որոնք կարողանային լեռնահայ զանգուածների մէջ ոտքի հանել, արթնցնել մեր ցեղի նիրհած ռազմախանդ ոյժերն ու առաքինութիւնները:

Թշնամու անվերջօրէն կրկնուող յարձակումների դէմ հրամայողաբար պէտք էր ստեղծել անցեալի ցեղային արժէքներով, փառքերով ու սրբութիւններով թաթախուն մի մթնոլորտ, որի մէջ սիւնեցին մահն անգիտացող խոյանքների մղուէր:

Եւ արուեց այդ բոլորը:

Արուեց, որ Սիւնիքը Հայոց պատմութեան եւ Հայաստանի համար կատարէ ա՛յն, ինչ որ կատարեց:

 

*«Կարմիր աւանգարդ», 1920, N 52:

** Նոյն տեղում:

*** «Ազատ Սիւնիք»:

**** «Հայրենիք», 1924, թիւ 7:

***** «Կարմիր աւանգարդ», 1920, 30 Հոկտ., Բագու:

****** ‘’Protokol der III kommunistischen Internationale‘’ գրքի մէջ, լոյս ընծայուած 1921, Յունիս 22ին, Մոսկուայում գումարուած Երրորդ Միջազգայնականի կոնգրեսի կողմից:

 

Գարեգին Նժդեհ