ՀԱՅ ԲՆԱԿՉՈՒԹԻՒՆԸ ՕՍՄԱՆԵԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ

ԲՌՆԱԳԱՂԹԵՐԷՆ ԱՌԱՋ ԵՒ ԵՏՔ

(ՊԱՏՐԱՍՏՈՒԱԾ ԶԻՆԱԴԱԴԱՐԻ ՕՐԵՐՈՒՆ)

 

Վիլայէթի սահմաններուն մէջ գտնուող շրջաններԲՆԱԿՉՈՒԹԻՒՆ
Պատերազմէն առաջԳումարՊատերազմէն ետքԳումար
ՍՎԱԶԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Սվազ55,00012,000
Թոքաթ30,0001,800
Ամասիա30,0002,000
Շապին-Գարահիսար40,0001,000
Կիւրին28,000
Տիվրիք24,000
Տարենտէ18,000225,00016,800
ԷՐԶՐՈՒՄԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Էրզրում78,000
Էրզինճան25,000
Պայպուրթ19,000
Բասէն10,000
Թերճան12,0001,500
Քեմախ7,000
Քղի20,000
Խնուս21,000
Իսփիր3,000
Պայազիտ20,000215,0001,500
ԽԱՐԲԵՐԴԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Խարբերդ65,000
Էկին34,000
Արաբկիր29,00035,000
Չմըշկածակ17,000
Չարշանճաք23,000
Մալաթիա36,000204,00035,000
ՏԻԱՐՊԵՔԻՐԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Տիարպեքիր60,000
Բալու20,0003,000
Արզանա12,000
Զընգուշ13,000
Մարտին19,000124,0003,000
ՊԻԹԼԻՍԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Պիթլիս40,000
Կիզան28,000
Մուշ80,000
Պուլանըք19,000
Սղերթ18,000
Մանազկերտ10,000
Կինճ2,500198,000
ՎԱՆԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Վան90,000
Լիմ-Կտուց13,000500
Արճէշ10,000
Ալճայազ10,000
Հեքքիարի12,000
Աղթամար62,000197,000500
ԿԻԼԻԿԻՈՅ ՎԻԼԱՅԷԹ
Ատանա
Մերսին
Թարսուս79,000150,000
Տէօրթ Եոլ
Օսմանիէ
Սիս18,00015,000
Հաճըն21,000500
Ալեքսանտրէթ, Պէյլան18,0002,000
Մարաշ28,00010,000
Զէյթուն28,0005,000
Ֆռնուզ13,000205,000182,500
ՏՐԱՊԻԶՈՆԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Տրապիզոն35,00010,000
Սամսոն30,00065,0005,00015,000
ԿՈՍՏԱՆԴՆՈՒՊՈԼՍՈՅ ՎԻԼԱՅԷԹ
Կոստանդնուպոլիս150,000150,000150,000150,000
ԻԶՄԻԹԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Իզմիթ (Նիկոմիթիա)72,50072,50020,00020,000
ԷՏԻՐՆԷԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Էտիրնէ7,5007,000
Ռոստոսթօ եւ Տարտանէլ20,00027,5007,000
ՊՈՒՐՍԱՅԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Պուրսա35,00011,000
Պիլեճիք18,0004,500
Պանտըրմա9,000
Պալըքեսիր6,0005,800
Քիւթահիա եւ Աֆիոն-Գարահիսար10,00078,0007,00028,300
ԱՅՏԸՆԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Զմիւռնիա11,00011,00011,00011,000
ՔԱՍԹԵՄՈՒՆԻԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Քասթեմունի10,00010,0008,0008,000
ԱՆԿՈՐԱՅԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Անկորա22,0003,500
Կեսարիա47,0006,000
Եոզկատ45,000115,0009,500
ԳՈՆԻԱՅԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Գոնիա25,00025,00010,00010,000
ԵՐՈՒՍԱՂԷՄԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Երուսաղէմ2,0002,000
Եաֆա5002,5005002,500
ՊԷՅՐՈՒԹԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Պէյրութ6006001,0001,000
ՊԱՂՏԱՏԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Պաղտատ1,0001,0001,000
Պաքուպա (գաղթականներու կայան)15,00016,000
ՊԱՍՐԱՅԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Պասրա400400400400
ՄՈՒՍՈՒԼԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Մուսուլ800800800800
ԴԱՄԱՍԿՈՍԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Դամասկոս400400400400
ՀԱԼԷՊԻ ՎԻԼԱՅԷԹ
Հալէպ12,0007,000
Քիլիս12,000
Ուրֆա33,0009,000
Այնթապ30,00052,000
Անտիոք12,00099,0005,00073,000
Ընդհ․ գումար2,026,700Ընդհ․ գումար592,200


ԹՈՒՐՔԻՈՅ ՀԱՅ ԲՆԱԿՉՈՒԹԵԱՆ ՎԵՐԱՊՐՈՂՆԵՐՈՒ ԱՅԺՄՈՒ ԹԻՒԸ

  • Այս թիւին վրայ պէտք է աւելացնել թիւը այն որբերուն, որոնք ստրկութեան մէջ կը գտնուին Միջագետքի անապատներու ցեղախումբերուն մօտ 5,800
  • Թիւը կիներուն եւ որբերուն, որոնք տակաւին ստրկութեան մէջ կը պահուին թուրքերուն մօտ, Անատոլուի մէջ 58,000
  • Հայկական գաւառներէն Կովկաս ապաստանած գաղթականներուն թիւը 400,000

Վերապրողներու ընդհանուր թիւը՝ 1,056,000

Պատերազմէն առաջ հայ բնակչութեան թիւը 2,026,700 ըլլալով, Թուրքիոյ ջարդերու եւ տարագրութեան միջոցառումներու զոհ գացած հայերուն մօտաւոր թիւն է ուրեմն 1,000,000։

Գալով Թուրիոյ հայ բնակչութեան այժմու թիւին, հետեւեալ ցուցատախտակը կը պարզէ կացութիւնը —



Վեց Վիլայէթներու շրջանները, ուր հայ բնակիչները մեծամասնութիւն ենՊատերազմէն առաջԳումարԱյս շրջաններուն մէջ գտնուող վերապրողներուն թիւը Պատերազմէն ետք
Էրզրում215,0001,500
Վան (առանց Արբաղի կամ Հեքքիարիի)185,000500
Պիթլիս (առանց Սղերթի)180,000
Սվազ (առանց Ամասիոյ եւ Թոքատի)165,00013,000
Խարբերդ (առանց Մալաթիոյ)168,00035,000
Տիարպեքիր (առանց Մարտինի)105,0003,000
Ամասիա եւ Թոքատ60,0003,800
Արբաղ եւ Հեքքիարի12,000
Մերտին19,000
Մալաթիա36,000
Սղերթ18,000
Տրապիզոնի Սանճաք35,00010,000
1,198,00066,800
  • Այս շրջաններէն Կովկաս ապաստանաող գաղթականներուն թիւը 400,000
  • Պաքուպայի գաղթակայանը ապաստանողներուն թիւը 15,000

___________________________

Ընդհ․ գումար 481,800



Կովկաս ապաստանած 400,000 հայ վերապրողները մեծամասնութեամբ գաղթած են Էրզրումի, Վանի, Պիթլիսի եւ Տրապիզոնի շրջաններէն, որոնք ռուսեւթուրք նախկին սահմանին մօտ կը գտնուէին։

Ներկայիս այս շրջանները ա՛յնքան աւերուած են, որ ամբողջովին անմարդաբնակ են։ Թուրք բնակչութիւնը, որ պատերազմի առաջին տարիներուն ծանրօրէն հարուածուած էր սովէ եւ համաճարակներէ, ամէնէն սարսափելի կորուստներուն ենթարկուեցաւ, ռուսական արշաւանքին առջեւ՝ ձմրան խստագոյն շրջանին՝ 1916-ի Յունուար ամսուն խոյս տալով իր բնակավայրէն։

Այս ամբողջ շրջանին մէջ, զոր կը պարփակեն նախագահ Ուուտրօ Ուիլսընի կողմէ գծուած սահմանները, թուրք նախկին բնակչութենէն 100,000 վերապրողներ չկան։ Նոյն շրջաններու հայ գաղթականները, որոնք Կովկաս ապաստանած են, եւ որոնք յարմար ժամի կը սպասեն իրենց հայրենի տուները վերադառնալու համար, առանձին կը կազմեն մեծամասնութիւնը թուրք տարրին վրայ։

Սվազի, Խարբերդի, Տիարպեքիրի վիլայէթներուն եւ Սղերթի ու Հեքքիարիի շրջաններուն մէջ թուրք բնակչութիւնը, հակառակ անոր որ չհարկադրուեցաւ հեռանալ իր բնակավայրերէն, սովի, համաճարակներու եւ ներքին կռիւներու հետեւանքով ծանր վնասներու ենթարկուեցաւ։

Այս շրջաններէն Էրզրում, Վան եւ Պիթլիս թուրք բնակչութիւն փոխադրելու թրքական կառավարութեան փորձերը արդիւնք չտուին՝ այս վերջին շրջաններուն մէջ տիրող ամայութեան պատճառով։ Քանի մը քաղաքներու մէջ է որ գոյութիւն ունին բնակիչներու խմբակցութիւններ կամ զօրանոցներ։ Գեղջուկ բնակչութիւն չկայ, բացի քիւրտ վաչկատուներէ, որոնք հոն եկած են իրենց արջառներուն տեղափոխութեան հետեւելով․ եւ թուրքերը Հայաստանի վրայ իրենց վերջին արշաւանքներէն ետք պարտադիր աշխատանքի ենթարկեցին հազարաւոր հայ երիտասարդներ՝ ասոնց ճամբաներու նորոգութեան աշխատանքներ գործադրել տալու համար, առանց մտահոգուելու ահաւոր նուազումէն, որուն կրնար ենթարկուիլ քաղաքային բնակչութիւնը։


ԿԻԼԻԿԻՈՅ ՄԷՋ


Պատերազմէն առաջՊատերազմէն ետք
Ատանայի Սանճաք եւ Ճեպէլ Պերեքէթ79,000150,000(1)
Սիս18,00015,000
Հաճըն21,000500(2)
Ալեքսանտրէթ եւ Պէյլան18,0002,000
Մարաշ28,00010,000(3)
Զէյթուն28,0005,000
Ֆռնուզ13,000
205,000182,500


  1. Այս թիւին մէջ կան ուրիշ շրջաններէ մեծ թիւով տարագիրներ, որոնք Ատանա ապաստանած են։
  2. Պատերազմէն ետք Հաճընի մէջ կար 11,000 բնակչութիւն մը։ Նշանակուած 500 անձերը վերջին ջարդերէն վերապրողներ են, որոնք ներկայիս Ատանա ապաստանած են։
  3. Վերջին ջարդերէն առաջ Մարաշի եւ շրջակայ գիւղերուն մէջ կային 30,000 հայեր, որոնց մէջ կը գտնուէին՝ ուրիշ շրջաններէ հոն ապաստանած վերապրողներ։


ԹՈՒՐՔԻՈՅ ՄՆԱՑԵԱԼ ՇՐՋԱՆՆԵՐՈՒՆ ՄԷՋ



Պատերազմէն առաջՊատերազմէն ետք
Կոստանդնուպոլիս, Սամսոն, Իզմիտ, Էտիրնէ, Պրուսա, Այտըն, Քասթեմունի, Անկորա, Քոնիա, Երուսաղէմ, Պէյրութ, Պաղտատ (առանց Պաքուպայի գաղթակայանին), Պասրա, Մուսուլ, Դամասկոս եւ Հալէպ623,700416,700

(ՊՈԼՍՈՅ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՐԻԱՐՔԱՐԱՆԻ ԱՐԽԻՒՆԵՐԷՆ)

«Հայ Եկեղեցւոյ Կորուստը Եղեռնին»

Թորգոմ Արք․ Մանուկեան, Նիւ Եորք, Ն․Ե․ 1972