ԿՐՆԱ՞ՆՔ ՀԱՇՏՈՒԻԼ ԹՈՒՐՔԻՆ ՀԵՏ 3

ԶԱՐԵՒԱՆԴ

(Զավեն Նալբանդյան)

ԿՐՆԱ՞ՆՔ ՀԱՇՏՈՒԻԼ

ԹՈՒՐՔԻՆ ՀԵՏ

(1920 թ)

 

Մաս 3

 

Մեր ազատագրական պայքարը պարտութեամբ վերջացաւ: Եւրոպա ու Ամերիկա դաւաճանեցին մեզ: Թրքահայութեան կէսը մորթոտուած, միւս կէսն ալ թափառական` կ’քշուի ծովէ ծով: Ո՛չ մէկ երկիր կ’ուզէ ընդունիլ «գաղթականները», ո՛չ իսկ իրենց սեփական հայրենիքը: Կորսնցուցինք մեր անկախութիւնն ալ, եւ մեր աւանդական «հիւսիսի պաշտպանը» կ’սիրաբանէ մեր դահիճին հետ ու կը սիրաշահէ զայն ի վնաս մեզի:  

Այսօր մինակ ենք աշխարհի վրայ, փոքր ու անզօր ու արիւնաքամ: 

Ա՛յս է էական գծերուն մէջ մեր այսօրուայ կացութիւնը: 

Ի՞նչ պէտք է ընենք: «Մեզ կը մնայ փրկութեան մէկ ճամբայ միայն»,կը պատգամէ հաշտասէրը,«հասկացողութեան լեզու գտնել թուրքին հետ»: 

Բայց տեսնենք, թէ կրնա՞նք հաշտուիլ թուրքին հետ, իսկ եթէ չենք կրնար, կա՞յ փրկութեան ուրիշ ճամբայ: 

Նախ շօշափենք հայ ժողովուրդի տրամադրութիւնը: 

Հաշտասէրներու բանակը, ինչպէս հաւաստեցինք եւ ցոյց տուինք, կը պարունակէ նմոյշներ հայ ժողովուրդի բոլոր խաւերէն: 

Բայց այդ մօզայիք հաւաքածոն հարազատ ու իրաւազօր թարգմանը չէ հայ ժողովուրդի զգացումներուն եւ քաղաքական խորհողութեան: Ան կը ներկայացնէ շատ-շատ խօսելու կամ գրիչ շարժելու կարող փոքրամասնութիւն մը միայն: 

Մեծ համրը, հսկայ զանգուածը հայ ժողովուրդին, որ զուրկ է իր զգացումները արտայայտելու եւ գաղափարներ յօդաւորելու միջոցներէն, չի զգար եւ չի խորհիր այդպէս: 

Հազիւ թէ արտասանեցինք «զգալ» բառը եւ ահա՛ վեր պիտի կենան մարդիկ եւ խորհուրդ տան մեզ ինչ որ բնախօսական տեղափոխութիւններ կատարել մեր մէջ – սիրտը ուղեղին մէջ փոխադրել կամ ուղեղը սրտին մէջ, ի՛նչ եւ է: 

Բարի խորհուրդի համար շնորհակալութիւն կը յայտնենք, բայց սիրտը, հաճոյ թուի այդ մեզ թէ անհաճոյ` մարդկային կազմի անբաժանելի եւ անտեղափոխելի մէկ մասն է: 

Ո՛չ ոք զերծ է անոր ազդեցութենէն. ամենէն քիչ` մեր հաշտասէրները: 

Եւ այդ փաստը այնքան ալ մեծ դժբախտութիւն մը չէ: Անհատական թէ հաւաքական ամէն մեծ գործի մղիչը զգացումն է: Ի՞նչ կ՞մնայ հայրենասիրութենէ, այլասիրութենէ, հերոսութենէ, եթէ անոնց մէջէն հանենք զգացական տարրը: Ի՞նչ կը մնայ համամարդկային իտէալներէն, եթէ անոնցմէ տարագրենք սէրը դէպի մարդկութիւն: Հազիւ թէ, սառնասիրտ տրամաբանութեամբ, մէկը յանգի յեղափոխական դառնալու եզրակացութեան: Հազիւ թէ միտքը, ինքն իրեն, մղէ մէկը դեպի լեռները, դէպի ֆետայիի անստոյգ կեանքն ու ստոյգ մահը: Հազի՛ւ թէ զուտ բանականութիւնը կարող ըլլայ մարդերը յօժարակամ եւ խնդութեամբ առաջնորդել կախաղան: 

Զգացո՛ւմն է, որ կը գործէ այդ հրաշքները։

Եւ ի՞նչն է, որ կը մղէ մեր հաշտասէրները ձեռք առնել գրիչը ու ելլել այս նորօրինակ առաքելութեան, եթէ ոչ զգացումը: Չէ՞ որ հայ ժողովուրդի սէրը եւ ուրիշ օտար բռնակալի մ’ատելութիւնն է իրենց գործունէութեան զսպանակը: 

Ներկայ պայմաններու տակ, երբ ո՛չ մէկ առարկայական տուեալ, ո՛չ մէկ տրամաբանական հաւանականութիւն կայ արեւելեան ժողովուրդներու ներդաշնակ համագործակցութեան, ի՞նչը, եթէ ոչ բարի ցանկութիւնը, զգացումն է, որ կը մղէ մեր քաղաքագէտները «Արեւելքը արեւելքցիներուն» վերտառութեամբ շենքեր բարձրացնել անգոյ հիմներու վրայ: 

Ո՞րն է իրատեսութիւնը. գոյութիւն ունեցող ատելութիւնն ու վըտանգը տեսնե՞լը, թէ սէր ու համերաշխութիւն երեւակայել որ չկայ: Մեր բարի փափագներուն ստեղծած մտապատկերները առարկայական թանձրացեալ իրողութիւններու հետ շփոթե՞լն է իրատեսութիւնը: Ո՛չ: 

Հասկանալի պիտի ըլլար, եթէ մեզ ըսէին թէ «մեր զգացումը շիտակ է, ձերը սխալ»: Բայց ընդունելով հանդերձ թէ պէտք չէ, որ զգացումները տարամերժօրէն թօն եւ ուղղութիւն տան մեր քաղաքականութեան, մենք չենք կրնար համակարծիք ըլլալ անոնց, որոնք զգացումը ինքնստինքեան կը նկատեն սխալի աղբիւր եւ կը խօսին անոր մասին կեղծ արհամարհանքով: 

Հայ ժողովուրդի անունով խօսող մեր բարեկամները թոյլ տան մեզ ուրեմն մեր լեզուով թարգմանել անոր ներքին աշխարհը, զգացումներն ու հասկացողութիւնները: 

Կա՞յ հայ մը, որու սրտին մէջ խոր վերք մը բացուած չըլլայ թուրքին եաթաղանը: Ո՞ր հայն է, որ հայր, մայր, քոյր, եղբայր, կին կամ նշանած, ընկեր կամ բարեկամ, ոեւէ սիրելի մը զոհ տուած չըլլայ թուրք խժդժութեան: Ինչպէ՞ս մոռնալ այդ ամէնը. ինչպէ՞ս ներել, ինչպէ՞ս սեղմել հարազատներու արիւնով ներկուած այդ գարշելի ձեռքերը… 

Ոճիրի հանդէպ զայրոյթը ամենէն բնականն է զգացումներուն: 

Որքան բնական է բարիքի համար զգալ սէր եւ երախտագիտութիւն, նոյնքան բնական է չարիքի դէմ լեցուիլ ատելութեամբ ու վրէժխնդրութեամբ: 

Ոճիրի հանդէպ զայրոյթը զգացումներու ամենէն վսեմն է միանգամայն: 

Թուլամորթնե՛րն են միայն, որ կը համակերպին ոճիրին եւ անոր հետեւանքներուն: Չարիքին դէմ զայրանալ…, բա՛ռը ինքնին ցոյց կու տայ թէ ի՛նչ բանի մէջ է այր մարդու վայել վերաբերումը: 

Բայց վրէժը ճարը չարով փոխանակելու պարզ բաղձանք մը չէ միայն: 

Վրէժը արդարութիւն կը նշանակէ: Եւրոպական շատ մը լեզուներու մէջ vindication – վրէժ` կը նշանակէ միանգամայն արդարութեան 14 յաղթանակ: Նոյնն է նաեւ հայերէնի մէջ. վրէժ ու արդարութիւն հոմանիշ են մեր դասական լեզուին մէջ:

Ոճիրին հանդէպ մեր զայրոյթը, ուրեմն, ոչ միայն բնական ու վսեմ, այլ եւ արդար զգացում մըն է: 

Բայց զգալ բավական չէ: 

Պէտք է արդարութիւն ընել

Եթէ արհամարհելի է այն փարիսեցին, որ առաքինութիւնը կը փառաբանէ առանց առաքինի գործ մը կատարելու, զզուելի է այն «արդարասէրը», որ չարիքն ու ոճիրը կ’թողու անպատիժ: 

Բարութիւնը պէտք է վարձատրել եւ չարութիւնը պատժել. ասոնք իրարու հաւասար եւ իրար լրացնող բարոյական պարտականութիւններ են. առանց մէկին` միւսը կ’մնայ անկատար: 

Ոճիրը պատժելը, եթէ նոյնիսկ չ’ուղղէ ոճրագործը, կրնայ ոճրի կրկնութիւնը արգիլել եւ ուրիշներուն օրինակ ըլլալ: 

Վրէժը երկար դարեր միակ պատուա՛րն է եղեր ընկերային անիշխանութեան դէմ եւ այժմ իսկ ոճիրը արգիլող ամենէն ազդու միջոցներէն մին է: Պատմական իրողութիւն է, որ պատժական օրէնքը վրէժի գաղափարին ծնունդն է: Եւ այն պարագային ուր ոճրական օրենք մը չկայ կամ չի գործեր ոճրագործին դէմ, վրէժը կ’կատարէ իր հին եւ նուիրական պաշտօնը: 

Այդպէս է մեր պարագան: 

Մեր դատը արդար է: Մարդկութեան խիղճը վաղուց արտասանեց իր խօսքը այդ մասին: Վաղուց է, որ թուրքը նստաւ այդ գերագոյն դատարանին մէջ, ամբաստանեալի նստարանին վրայ եւ ստացաւ մեղապարտի, մեծագոյն մարդասպանի դատավճիռը: 

Պատժի գործադրութիւնը անկարելի եղաւ սակայն, անկարելի եղաւ նաեւ օրինական ոյժով հատուցումը մեր իրաւունքներուն, որովհետեւ դեռ անկազմակերպ է մարդկային հասարակութիւնը եւ անոր անդամները շահախնդիր եւ անմիաբան իրենք իրենց մէջ: 

Արդ, միջազգային անիշխանութեան այս քաոսին մէջ, երբ նաւթի հեղեղը տարած է մարդկութիւնը կառավարողներուն խղճի վերջին մնացորդները, ո՞վ աւելի բնական իրաւունք ունի հետապնդելու մոռցուած վճիռը արդարութեան եւ գործադրելու զայն` եթէ ոչ ինքը, զոհը

«Եթէ այս անգամ ալ արդարութիւն չըլլայ հայերուն, ես պիտի չմեղադրեմ զանոնք, եթէ ամէնը դառնան ոչնչական եւ հաշիւ պահանջեն աշխարհէն ու իրենց դահիճներէն»: 

Այսպէ՛ս կը յայտարարէր բելճիքացի մեծանուն եկեղեցականը` Cardinal Mercier, պատերազմի միջոցին, հայկ. տեղահանութիւններու օրերուն:

Այնքա՜ն ըմբոստացուցիչ էին մեր տառապանքները եւ այնքան պարզ մեր իրաւունքը ամէն ազնիւ ու արդար մարդու աչքին: 

Արդ, ի՛նչ պատահեցաւ: 

Ո՛չ միայն աշխարհը հատուցում չըրաւ մեզ, այլ թոյլ տուաւ, որ մենէ խլուի այն քիչն ալ, որ ունեինք, որ ձեռք բերեր էինք գերմարդկային ճիգերով ու զոհերով: Թոյլ տուաւ, որ թուրքը իր արիւնոտ թաթը դնէ մեր նորակազմ փոքրիկ հանրապետութեան վրայ եւ անկէ փրցնէ մասեր, որ միս եւ արիւն էին: Ու անգամ մըն ալ աշխարհը իր սովորական սինիզմով հանդիսատես եղաւ հայ ժողովուրդի վիրաւոր մարմնին յօշոտման: 

Թուրքը պէտք է պատժուի խստօրէն, որպէսզի չփորձի՛ կրկնել իր ըրածները. այս` պատիժին արգելիչ դերն է: 

Որպեսզի առիթ ունենայ անդրադառնալու իր ըրածներուն, պէտք է, որ ան, անգամ մը, զգայ մահուան սարսափը իր հոգիին խորքը: Մինչեւ իր սեփական կաշիին վրայ չզգայ տառապանքի համը, ան պիտի չդադրի ուրիշներ չարչարելէ: Այսպէս է մարդ էակին, մանաւանդ կիսաքաղաքակիրթին հոգեբանութիւնը: 

Մէկ դառը փորձառութիւն հազար քարոզէ լաւ է: Այս` պատիժին բարեկարգիչ դերն է: 

Եւ, վերջապէս, որպէսզի ուրիշներուն օրինակ ըլլայ, թէ ոճրագործը անպատիժ չի մնար: Այս` պատիժին հրահանգիչ դերն է: 

Բայց եթէ մինչեւ անգամ ոեւէ օգուտ չունենար վրէժը, ան պիտի չդադրէր իրաւացի ու արդար ըլլալէ: 

Վրէժը կրնայ բացարձակապէս ուրիշ նպատակ չունենալ, եթէ ոչ գործուած անիրաւութիւնը պատժել: Բռնաբարուած արդարութեան վիրաւոր վեհափառութիւնը վերահաստատել: 

«Եղածը եղած է, ինչ օգուտ…» հոգեբանութիւնը ունեցողներուն լաւ կ’ըլլար ուրեմն պատասխանել Քանթի սա՛ խօսքերով. 

«Նոյնիսկ, եթէ քաղաքային ընկերութիւնը որոշէ լուծուիլ իր բոլոր անդամներու համաձայնութեամբ, ինչպէս երբ կղզիի մը բնակիչները վճռեն ցրուիլ, բանտի մէջ ապրող վերջին մարդասպանը պէտք է մեռցնել, երթալու որոշումը գործադրելէ առաջ»:

«… Որովհետեւ, եթէ արդարութիւն եւ իրաւունք կորնչէին, մարդկային կեանքը ոեւէ՛ արժէք պիտի չունենար աշխարհի վրայ»: 

Ա՛յս է, որ գազանային բնազդ ու ամբոխային տրամաբանութիւն կը կոչեն մեր հաշտասէրները: 

Թող չփորձե՛ն թուրքին փաստաբանութիւնը ընել ու մեղմացնել անոր գործած ահաւոր ոճիրները, ըսելով, որ ան տգէտ էր: 

Երբուընէ՞ ի վեր տգիտութիւնը ոճրի արդարացման բաւարար պատճառ համարուեցաւ: 

Ոեւէ՛ չափահաս մարդ, ոեւէ՛ նոյնիսկ տարրական քաղաքակրթութեան հասած ազգ, բաւական «գիտուն» է գիտնալու համար, որ մեղք է «գողանալը, շնանալը, սպաննելը»: 

Իսկ եթէ թուրքը չունի տարրական քաղաքակրթութիւն մ’անգամ, եթէ այդքան մը բարոյական հասկացողութիւն կը պակսի իրեն, ինչո՞ւ մենք պիտի տուժենք այդ պակասի հետեւանքով: Եթէ վայրենի է ան, ինչո՞ւ անոր վերաբերմամբ գործածել քաղաքակիրթ-մարդկային էակներու համար շինուած բարոյական օրենքները: Ինչո՞ւ չվարուիլ անոր հետ ճիշդ ինչպէս կը վարուինք ոչ թէ միայն տգէտ, այլ բոլորովին անբան գազանին հետ: 

Եթէ տգիտութիւնը բաւարար չքմեղացում մըն է, ուրեմն պէտք չէ դպչիլ գայլերուն: Պէտք է ցաւիլ անոնց վրայ եւ ներել անոնց ըրածներուն: Պէտք է աղօթել, որ բացուին անոնց աչքերը եւ տեսնեն իրենց գործերուն չարութիւնը: Լաւ միջոց մը կ’ըլլայ նոյնպէս անոնց գլխուն Աւետարան կամ «Կապիտալ» կարդալ մեղմ ձայնով: 

Այս մեթոտներն են, որ մեր մէջ շատ մը մարդիկ – պատուելիներէն մինչեւ մատերիալիստական պատմափիլիսոփայութեան հետեւորդները – կ’ուզեն կիրարկել թուրքին վերաբերմամբ: 

Պիտի յիշեցնե՞ն մեզի, որ գազան ու մարդ միեւնոյնը չեն: Պիտի խօսի՞ն մեզի մարդկային կեանքի անհամեմատ աւելի բարձր արժէքի մասին: 

Իսկ ի՞նչ է իրենց կարծիքը հայու կեանքին արժեքին մասին

Եթէ գազանութիւնը ոեւէ կապ ու յարաբերութիւն ունի կեանքի արժեքի եւ ապրելու իրաւունքի հետ, անշո՛ւշտ, որ գազանաբարոյ թուրքին կեանքը նուազ արժէքաւոր պէտք է նկատուի քան հայունը, եւ, հետեւաբար, թուրքը նուազ իրաւունք ունի ապրելու քան հայը: 

Սխալ է կարծել, թէ թուրքը չունէր ոճրի մասին բարոյական հասկացողութիւն: Ունէ՛ր: Վկա՛յ իր օրինագիրքերը: Սակայն զանազան դիտումներով – կողոպտելու, առեւանգելու, մանաւանդ քաղաքական ծրագիրներ յաջողցնելու համար, թուրքը խժդժօրէն թալլեց եւ սպաննեց իր դարաւոր հարեւանը: 

Թուրքը գազանին չափ իսկ մեղմացուցիչ պարագաներ չունի իր ոճիրը թեթեւցնելու համար: 

Մե՛ղք է անգամ անգէտ եւ անպատասխանատու կենդանիին բնազդաբար ու կենսական պէտքերու բերումով գործած չարիքները բաղդատել թուրքին գիտակցաբար, հաշիւով եւ սիսթէմով գործած զանգուածային ոճիրներուն հետ: 

Թուրքը գիտեր, որ սպաննել ոճիր է եւ սպաննեց: 

Ան գիտեր իր գործածին հետեւանքը եւ չվարանեցաւ: 

Ան պատրաստեց ու գործադրեց իր ոճիրը մտադրութեամբ ու կանխամտածութեամբ: 

Ու այժմ ալ ան կը նայի իր արիւնի գործին վրայ առանց զիղջի, գոհունակութեամբ ու հրճուանքով, եւ մեր վշտին վրայ կը քրքջայ շնականօրէն: 

Այս բոլորը թուրքը կը դնեն բարոյական ու իրաւաբանական պատասխանատուութեան տակ: 

ԱՍԿԷ ԱԶԱՏՈՒՄ ՉՈՒՆԻ ԱՆ: 

Այս է զոհին զգացումը դահիճին հանդէպ: 

 

Շարունակել Կարդալ՝ Մաս 4

0 Պատասխաններ

Պատասխանել

Ցանկանո՞ւմ եք միանալ քննարկմանը:
Կարող ձեզ ազատ զգալ։

Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։